در مکتب فرانسوی اسلام شناسی، برخلاف مکتب اسلام شناسی آلمانی-مجار، کمتر به مقوله ی قرآن  پرداخته شده است و قرآن پژوهی حلقه ی مهجور اسلام شناسی فرانسوی است. در میانه ی موج اول اسلام شناسی فرانسوی با تتبعات ادبی و مطالعات تاریخی در فرهنگ و تمدن اسلامی- عربی، و موج متأخر آن با مطالعات کاربردی، به ویژه در باب اسلام سیاسی، همّت اسلام شناسان فرانسوی نسل میانه (از ماسینیون تا کربن) بیشتر  صرف شناخت فرهنگ ظاهری مسلمانان با رویکردی تاریخی و مردم شناسانه، و یا مطالعه ی رویکرد های باطنی در اسلام مانند تصوف و تشیّع (اسماعیلی و اثنی عشری) شده است. ترجمه ی رژی بلاشر و مقدمه ی عالمانه ی او بر قرآن، استثنائی بر این قاعده است.

انتشار کتاب «فرهنگ قرآن» پاسخی به انتظاری طولانی برای اثری آکادمیک در حوزه ی قرآن پژوهی به زبان فرانسوی است، که به همّت و نظارت آقای دکتر محمد علی امیرمعزّی استاد مدرسه ی مطالعات عالی کاربردی پاریس منتشر شده است. نام ۲۸ پژوهشگر و استاد رشته های گوناگون علوم انسانی-اجتماعی در شمار همکاران این پروژه یاد شده است؛ که در این میان شاید نام های محمد ارغون، مئیر بار-عاشر، پییر لوری، ماری-ترز اوروآ، یحیی محی الدین و خشایار آزموده برای خوانندگان فارسی زبان آشناتر باشد.

نگاهی اجمالی و گذرا به مدخل های این فرهنگ، نشان می دهد که این کتاب، اثری بیش از فرهنگ ساده ی قرآن است و می تواند مددرسان فهم کلی فرهنگ و تاریخ اسلام، با تکیه بر زبان قرآن تلقی شود. پاره ای از مدخل های این فرهنگ، تک نگاری در باب شخصیت های قرآنی مانند پیامبران سلف (آدم، نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد)، صحابه (ابوبکر، علی، زید) و شخصیت ها تاریخی مانند مریم، ذوالقرنین، فرعون، نجاشی، لقمان، بحیراء و جز آن، یا مکان های تاریخی مانند مکه، کعبه، حراء از این دست اند. شماری دیگر، به بررسی مفاهیمی کلامی مانند روح، بهشت، دوزخ، برزخ، فرشته، شیطان، گناه، قیامت و مانند آن از منظر قرآن می پردازند. پاره ای از آداب، مناسک، شعائر و احکام فرعی شرعی (مانند برخی احکام حلیت و حرمت) نیز به اجمال در این فرهنگ بررسی شده اند. پاره ای دیگر نیز به مفاهیمی برآمده از تاریخ قرآن مانند وحی، نگارش قرآن، تجربه ی روحانی - معنوی پیامبر اختصاص دارند. نبود برخی مداخل مستقل -که بودن آن ها در چنین اثری دور از انتظار نیست- البته این شوق را در خواننده بر می انگیزد تا به انتظار تکمیل این فرهنگ و افزوده شدن مدخل های تازه تر و تفصیل و تکمیل مداخل موجود بنشیند. مدخل مستقلی در باب برخی صحابه و زنان پیامبر، و تک نگاری مستقل در باب خدیجه، فاطمه و عایشه، از این دست اند.  

فرهنگ قرآن در ۹۳۹ صفحه (به پیوست ۴۰ صفحه نمایه و واژه نامه) با یاری مرکز ملی کتاب فرانسه، مؤسسه ی اروپائی علوم ادیان، کارگاه مطالعات ادیان توحیدی و مؤسسه ی میراث فرهنگی روشن در مجموعه ی کتاب ها (بوکن) - زیر نظر دانیل روندو- در سال ۲۰۰۷ در انتشارات روبر لافون روانه ی بازار نشر شده است .

چندی پیش، در پی مکاتبه ای با آقای دکتر امیرمعزّی، و با اشاره به مباحث اخیر در باب نقش پیامبر در فرآیند وحی، از ایشان اجازه خواستم تا چند مدخل از این فرهنگ قرآنی را برای غنای بحث اخیر، و آشنایی خوانندگان فارسی زبان با این اثر ارزشمند - به عنوان نمونه ای از تلاش های آکادمیک مکتب اسلام شناسی فرانسوی- به فارسی برگردانم. ایشان هم با سعه ی صدر از این پیشنهاد استقبال کردند و اجازه ی برگردان فارسی مداخل مرتبط به بحث را با ذکر منبع و مأخذ دادند. گزینش مدخل ها برای ترجمه، به سلیقه و شناخت مترجم از مباحث جاری در این حوزه باز می گردد و مدیر محترم پروژه - آقای دکتر امیرمعزّی- نیز بدون دخالت در این گزینش، توافقی کلی خود را برای برگردان مدخل های پیشنهادی اعلام کرده اند و نظارتی بر این ترجمه نداشته اند. از این رو، خطاها و نارسائی های محتمل در ترجمه از فرانسه به فارسی، متوجه مترجم خواهد بود.

به زودی و به تدریج، ترجمه ی فارسی چند مدخل از این فرهنگ قرآنی بر روی همین وبلاگ قرار خواهد گرفت. یادآوری خطاهای ترجمه و نقد مدخل به غنای بحث یاری خواهد رساند. منبع کتابشناختی ترجمه از فرانسه به فارسی، برای استفاده ی علاقه مندان چنین است:

Dictionnaire du Coran
sous la direction de Mohammad Ali Amir-Moezzi
Paris: Robert Laffont. 2007

ISBN: 978-2-221-09956-8

ادامه مطلب...