آخه منو چه به نبش قبر جلال! جایی بود مثل کلاس، بی تخته و بی صندلی. چهار دیواری با موزائیک های کف. کسی به فرانسوی (یا به فنارسه قولی ِ جلال) گفت که پارسال تن جلال را به خاک دادند. من هم مثل همیشه اظهار فضل کردم که نه بابا! سی سال است که تن اش به خاک است؛ منظورتان این است که نبش قبر کردند و از جعبه بیرون آوردند؟ گفتند: بله، به درخواست سیمین! یادم آمد که جلال در مسجد فیروزآبادی دفن است، و قرار است سیمین هم در همان گور، همخانه ی جلال بشود. اما این جا که مسجد نبود؟ بی روح بود، مثل گورستان!

گفتند: همین بغل است بریم ببینیم. و وسط موزائیک های درشت کف اتاق، شکاف وسیعی کنده شده بود که یک چمدان پر از وسائل شخصی توش بود. از دمپائی و لباس زیر، تا تسبیح درشتی با دانه هایی مثل فندق، که در عین تسبیح بودن، چیزی مثل دستار هم بود، و البته سبز سیدی نبود؛ کرم قهوه ای شاید. کسی رفته بود توی گور و توضیح می داد که الآن فکر می کنید چند درصد این گور برای سیمین مانده؟ و جواب داد: فقط پنج درصد! دست کم باید سی درصد باشد. عصبانی بودم، به گمان ام گفتم: آقاجان سیمین هر وقت مرد، این ها رو جارو می کنند و توی یک گوشه ی قبر خاک می کنن، جا باز می شه! یاد نبش قبر حاج آقای کسایی افتادم که تمام وقت به داستانی از باغ آلبالوی مخملباف فکر می کردم. اما اینجا نه وادی السلام بود، نه مسجد فیروزآبادی.

صدای جلسه ای اداری هم می آمد و دوستی از همکلاسی های دانشگاه هم بود. اصلاً اتاق کناری شورای دانشگاه مان بود! کسی دست دراز کرد تا چمدان را بیرون بکشد. تازه یادم افتاد که این چمدان، تابوت جلال است. گفتم: یواش؛ این جنازه ی جلال است. با همین حرف، دیدم که چمدان بیرون آمد و در تکاپوی سربالایی قبر تا کف اتاق، دو ذره ی غبار از توی تابوت (همون چمدون) به بالا پرت شد و زیر نور آفتابی که از روزنی (کدوم روزن؟) به تابوت می تابید رقص کنان بیرون رفت. تسبیح را گرفتم و با دانه های درشتی که از فندق درشت تر، و از نارگیل کوچیک تر بودند، یک دور تند صلوات فرستادم. علی هم اتاقی دانشگاه ام، از اتاق شورای دانشگاه بیرون آمد. شورا تمام شده بود. تصمیم ها را یادم رفت چه بود. کسی می گفت: علی زود باش عکس بگیر! علی هم گفت: این بگیره! من هم زود تسبیح جلال را توی چمدان گذاشتم.

ساعت زنگ زد. از خواب بیدار شدم. تابوت جلال چه شد؟ من را چه به نبش قبر جلال؟ 

داریوش مطلبی درباره ی فوتبال امشب هلند-فرانسه نوشته است و اشاره ای به این که تیم ملی فرانسه با این همه بازیکن افریقائی (لابد به خاطر سیه چردگی شان)، از تیم ملی فرانسه فقط نشانه ی سرود ملی فرانسه را همراه خود دارد. تعبیر او این است که این ترکیب متفاوت، نشانه ی جهان وطنی است. در میانه ی بازی، یادداشتی شتاب آلود پای آن مطلب گذاشتم ؛که نمونه ی این حرف را چپ و راست افراطی در فرانسه گفته اند؛ از ژرژ فرش سوسیالیست که گویا به همین خاطر از حزب سوسیالیست اخراج شد و پای اش به میز محاکمه هم رسید؛ تا ژان ماری لوپن (از جبهه ی ملی فرانسه، حزب راست افراطی) که از این همه عرب و سیه چرده ی سرزمین های اون ور آب (به قول اینها دوم-توم یا اوتغُ مـِغ) در تیم ملی فرانسه – که سرود ملی فرانسه را هم بلد نیستند بخوانند یا به آن باور ندارند و نمی خوانند- تعجب کرده بود و گفته بود یعنی 23 نفر سفید پوست فرانسوی وجود نداره، که بتونند به این خوبی بازی کنند تا تیم ملی فرانسه رو تشکیل بدهند؟ شکر خدا امشب، برو بچه های مغربی تباری مثل بن ارفا و بن زما و چند تا بن دیگه توی بازی نبودند؛ زیدان که جای خود داره!

 بعد از باخت، گپ کوتاهی هم با داریوش زدم؛ در مایه ی تبریک و تسلیت به امت غیور فرانسه بابت باخت تیم ملی حومه ی پاریس! و لابد مثل بعضی ایرانی بازی ها، جشن پیروزی (غیر هسته ای) برای این باخت خفن!

اما از شوخی گذشته، فکر تیم ملی و هویت ملی و نشانه های آن رهای ام نکرد. پرسش اصلی من این بود: چرا پیروزی تیمی بر تیم دیگر، افتخار ملی محسوب می شود؟ و با توجه به وضعیت باشگاه های حرفه ای در ورزش (به ویژه فوتبال) بازی های ملی، چه توجیه عقلانی یا عقلایی دارند؟ آیا وجود تیم ملی، نشانه ای از نشانه های هویت ملی است؟ و پیروزی یا شکست آن، اسباب سربلندی یا سرشکستگی ملتی را فراهم می کند؟ و نشانه ی قدرت یا ضعف آن دولت-ملت است؟ از استفاده های ابزاری از ورزش (مانند بسیاری چیزهای دیگر) در خدمت ایدئولوژی سیاسی و پیروزی های گذرا را نشانه ی برتری نژادی یا هوشمندی ذاتی، همت و حمیت و غیرت ملی، و درآمدن دست پنهان الهی از آستین تیم ملی و ظهور اراده ی خداوندی برای امداد غیبی به ملت برگزیده اش (که لابد ما ایرانی ها هستیم) دانستن می گذرم. نمونه های وطنی آن دور نیستند.

در مورد کشورهایی با پیشینه ی استعماری (مانند فرانسه) گمان می کنم که عواملی چون استعمار (کولونیزاسیون) و سپس جنگ های جهانی و ویرانی های گسترده ی آن و نیاز به نیروی کار ارزان برای بازسازی خرابی ها و در پی آن مهاجرت برای کار،

زبان و اقتصاد دو حوزه ای هستند که رابطه ی میان استعمارگر و استعمار شده را به صورت مرکز و پیرامون تعریف می کنند. به همین سبب است که دیرپا ترین و دشوارترین مرحله ی استعمارزدایی، بازگرداندن مناسبات پیش استعماری زبانی و فرهنگی است. دگرگون کردن مناسبات فرهنگی، آموزشی و اداری و  سیاست های آموزشی که همانند اقتصاد زائده ای بر پیکره ی اقتصاد استعمارگر به زبان استعمارگران ترجمه شده اند و یا به تقلید آنان بازسازی شده اند، کار دشواری است.  

اما فراتر از بحث فرانسه، مشکل عمده بر سر تعریف عناصر تشکیل دهنده ی هویت ملی و نشانه های هویت ملی است. در شکل گیری دولت-کشورها بیشتر بر سه یا چهار عنصر بنیادین به عنوان سنگ بنای هویت ملی مشترک تأکید می شود: جمعیتی با حافظه ی تاریخی (و زبان)مشترک ، در سرزمینی مشترک با حاکمیتی مستقر.

نشانه های هویتی چنین دولت-ملت یا دولت-کشوری در قالب مرز های سیاسی و جغرافیایی مشخص، سرود ملی، پرچم ملی، لباس ملی و گاه زبان و دین رسمی خود را نشان می دهند. تیم ملی هم محصول و برآمده همین نگاه دولت-ملت باور (و ملیت محور) است، و همه ی این ها صد البته اموری جعلی، اعتباری و قراردادی اند، و به طبع و به تبع زمانه و اهل زمانه دگرگون می شوند.

ناتمام

هفدهمین دوره ی جشن زبان ها، روزهای سی و یکم ماه مه و اول ژوئن ۲۰۰۸ در میدان مرکزی شهر تولوز برگزار خواهد شد. داریوش آشوری، نویسنده، مترجم و زبان شناس نامدار ایرانی نیز به دعوت دانشجویان ایرانی تولوز در این روزها در تولوز خواهد بود و با شرکت در این جشن همگانی زبان های جهان - که هر سال به همت انجمن چهارراه جهان برگزار می شود-، دو گفتار ارائه خواهد داد:

- عرفان و رندی در شعر حافظ
شنبه شب ۳۱ مه ۲۰۰۸
 ساعت ۱۹:۰۰ تا ۲۱ در کافه بلو (به مدیریت آقای سعید رحیمی)
مترو دانشگاه میرای (تولوز ۲)

- زبان باز، جامعه ی باز: زبان فارسی و مدرنیّت
یکشنبه ۱ ژوئن ۲۰۰۸
غرفه ی دانشجویان ایرانی در جشن زبان ها (غرفه های ۱۲ و ۱۹)
میدان کاپیتول

خواندن نوشته های زیر، برای آمادگی بیشتر و آشنایی با مبحث به تمامی دوستان عزیز دانشجو و ایرانیان مقیم تولوز توصیه می شود:

الف- برای حافظ شناسی

رندی و نظربازی
معمای حافظ
عرفان و رندی در شعر حافظ 1
عرفان و رندی در شعر حافظ 2
عرفان و رندی در شعر حافظ 3
عرفان و رندی در شعر حافظ - آخر
یک نامه در باره‌ی کتابِ عرفان و رندی در شعرِ حافظ

ب- برای زبان فارسی

فارسی، دری، تاجیکی (نسخه ی PDF)
مشکل زبانی ما
سیاست، ایدئولوژی و زبان در ایران مدرن
زبان باز، فرهنگ باز و جامعه‌ی باز
شرط داشتن ”زبان باز“ براى ترجمه ”فرهنگ باز“ است

منبع: جستار - وبلاگ آقای آشوری در حلقه ی ملکوت

ادامه مطلب...